مين از امهات عناصر اربعه و پايه ي اصلي زندگي ست و بشر آرامش خويش را از پا سفت كردن بر خاك، به دست مي آورد. هنوز تجسس هاي باستان شناختي نتوانسته است تا اولين پايگاه كشاورزي در جهان را مشخص نمايد. نياز به استقرار جمعي و ضرورت هاي انساني پس از دوره ي شكار، استفاده از دانه هاي خوراكي را به عنوان قوت غالب و دائمي، ناگزير كرد.

داريوش، پادشاه هخامنشي در دعايي ماندگار مي گويد كه: خدايا سرزمينم را از دروغ و خشكسالي مصون بدار. در اين پندار نيك انديش، بلاي زميني خشكسالي را همنشين دروغ دانسته است كه آفت معنويت و موجب ويراني روح و انديشه است. مردمان كار و زراعت به شكرانه ي برداشت محصول و آرامش از سيرماني خانواده تا سال زراعي ديگر هر يك به فراخور خويش جشني را برپا داشته و سفره ي بركت خويش را در دشت مي گستراندند.
جشني كه همزمان با چينش دسته هاي پربركت گندم و شالي و شروع خرمن كوبي برپا مي شد و مهر را در روز مهرگان مي پراكند. ايرانيان قديم هر روز را به نامي مي خواندند و معيار ايام را سي روزه محاسبه مي كردند.

منبعhttp://www.mazandnume.com/fullcontent/6120/جشن-خرمن/

یکی از ویژگی های ماه باروری و نر بودن آن در ادیان باستانی ایران است. در افسانه ای از گیلان نیز، ماه مذکر و برادر خورشید است.مار صورت تجلی قداست ماه است. و کار ویژه ی ماه را دارد.در روایتی ایرانی ،مار نخستین زن را فریفت و وی بی درنگ حائض شد.

در افسانه های گیلان ماه در قبرستان و جاهای خلوت پرسه می زند؛

” خورشید از او می پرسد:از گردش در چنین جاهایی نمی ترسی ؟

ماه می گوید: ستاره ای را در کنارم نگه میدارم و از روشنایی  اش نمی ترسم.”

خورشید ، برخلاف ماه ،می تواند بی آن که بمیرد ، از جهان مردگان بازگردد.در دین مزدایی آمده است که ” هر شب که پلیدی بر زمین و آب و نیز بر آفریدگان پرهیزگار چون یال اسب برشود،چون خورشید بر آید،دیوان را همه زمین بزند و مطهر کند. (فرنبغ دادگی،ص 113) ” در دین زرتشت خورشید،آب و آتش را نیایش کردن ،در هر باری ثواب است.

در گیلان نیز هنوز خورشید را  مقدس می دانند و به روشنایی آن سوگند یاد می کنند. در افسانه ای گیلانی خورشید زن است.از این روی خورشید باید مظهر باروری باشد. در افسانه ای دیگر ، خورشید خواهر ماه است و ماه از او می خواهد با تیر های روشنایی ، مانع نگاه نامحرمان شود. در افسانه ، اسطوره و ارزش های اسلامی با یکدیگر تلفیق شده است.

منبع: دانشنامه ی فرهنگ و تمدن گیلان ،باورهای عامیانه ی مردم گیلان،محمد بشرا،طاهر طاهری،شماره15،نشر فرهنگ ایلیا